Có những nghệ sĩ tạo nên tác phẩm để ghi dấu tên tuổi, nhưng cũng có những người dành cả hành trình sáng tạo để mở ra những cách thức mới giúp một dân tộc đối thoại với quá khứ của chính mình. Với đạo diễn Lê Quý Dương, “Huyền thoại tuổi thanh xuân” không đơn thuần là một vở diễn về mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc, mà là dấu mốc trên hành trình định hình một ngôn ngữ sân khấu mới, nơi lịch sử được tiếp nhận bằng trải nghiệm, cảm xúc và chiều sâu của sự đồng cảm.
Lịch sử luôn tồn tại dưới hai hình thức. Một thuộc về tư liệu, được lưu giữ bằng những con số, hiện vật và ký ức đã được xác lập. Hình thức còn lại tồn tại trong đời sống tinh thần của cộng đồng, nơi mỗi thế hệ tiếp tục diễn giải quá khứ bằng cảm nhận của thời đại mình. Nếu bảo tồn giúp lịch sử không biến mất thì nghệ thuật đem lại cho lịch sử khả năng tiếp tục đối thoại với hiện tại. Chính ở điểm giao thoa ấy, sân khấu của Lê Quý Dương nhiều năm qua đã lựa chọn một lối đi riêng.
Là đạo diễn có nhiều hoạt động trong nước và quốc tế, Lê Quý Dương không chỉ được nhắc đến trước hết bởi số lượng chương trình hay những cột mốc nghề nghiệp, mà bởi tư duy sáng tạo nhất quán. Trong thế giới nghệ thuật của anh, sân khấu không bị giới hạn bởi kiến trúc của một nhà hát, cũng không tồn tại như một loại hình biểu diễn độc lập. Nó có thể hiện diện trong bảo tàng, di tích lịch sử hay không gian công cộng, miễn nơi ấy còn lưu giữ ký ức và đủ khả năng tạo nên một cuộc gặp gỡ giữa con người hôm nay với những giá trị đã hình thành từ nhiều thế hệ trước. Từ Hoàng thành Thăng Long, Đền Ngọc Sơn, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đến các dự án thực cảnh sau này, có thể nhận ra một mạch tư duy xuyên suốt, đưa di sản thoát khỏi trạng thái tĩnh để trở thành một phần của đời sống đương đại.
Khi sân khấu trở thành một hình thức bảo tồn ký ức
Điều tạo nên giá trị của “Huyền thoại tuổi thanh xuân” không nằm ở việc kể lại câu chuyện về mười nữ thanh niên xung phong Ngã ba Đồng Lộc, bởi lịch sử của họ vốn đã được ghi nhận trong nhiều loại hình nghệ thuật. Sự khác biệt đến từ cách Lê Quý Dương dịch chuyển trọng tâm của tác phẩm, từ sự kiện sang con người, từ những biểu tượng anh hùng trở về với những cô gái ở tuổi hai mươi còn nguyên những ước mơ, những rung động rất đời thường và cả những lựa chọn đầy can đảm trước ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết.
Lựa chọn ấy làm thay đổi bản chất của trải nghiệm thưởng thức. Khán giả không tiếp nhận lịch sử bằng tâm thế chiêm ngưỡng, mà bằng cảm giác đồng hành. Khi khoảng cách giữa người xem và nhân vật được thu hẹp, sự hy sinh không còn là khái niệm mang tính biểu tượng mà trở thành một trải nghiệm cảm xúc rất cụ thể. Chính từ sự đồng cảm ấy, lòng biết ơn được hình thành một cách tự nhiên, không cần đến những lời diễn giải hay sự cường điệu hóa. Có lẽ vì vậy, hàng trăm đêm diễn liên tục từ năm 2023 đến nay không chỉ được nhìn như thành công của một tác phẩm sân khấu mà còn là dấu hiệu cho thấy công chúng vẫn luôn sẵn sàng tiếp nhận những đề tài lịch sử khi chúng được kể bằng một ngôn ngữ phù hợp với cảm quan của thời đại.
Một phương thức mới để di sản tiếp tục sống
Nếu nhìn rộng hơn “Huyền thoại tuổi thanh xuân”, có thể thấy đây chỉ là một lát cắt trong hành trình sáng tạo của Lê Quý Dương. Điều anh theo đuổi không phải sự cách tân vì chính bản thân cái mới, mà là khả năng mở rộng chức năng của nghệ thuật đối với đời sống văn hóa. Khi sân khấu bước vào bảo tàng, di tích hay những “tọa độ lửa” của lịch sử, không gian ấy đồng thời được trao thêm một tầng giá trị mới. Di sản không còn chỉ để quan sát hay tưởng niệm, mà trở thành nơi con người có thể đối thoại bằng cảm xúc, bằng trí tưởng tượng và bằng trải nghiệm trực tiếp.
Thông điệp “Sống một đời đáng sống” vì thế vượt ra ngoài khuôn khổ của một tác phẩm tri ân. Đó là một suy ngẫm về giá trị của sự cống hiến, về trách nhiệm của mỗi thế hệ đối với những gì mình được thừa hưởng từ quá khứ. Có lẽ cũng bởi chạm đến những giá trị phổ quát ấy mà tác phẩm đã được giới thiệu tại Bangladesh, Philippines và đến với cộng đồng nghệ sĩ thuộc hơn 80 quốc gia thành viên Hiệp hội Sân khấu Thế giới, chứng minh rằng một câu chuyện rất Việt Nam vẫn có thể tạo nên tiếng nói chung nếu được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật đủ sức vượt qua mọi khác biệt về văn hóa.
Điều đáng chú ý hơn cả là hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn. Những dự án tại Hoàng thành Thăng Long, Đền Ngọc Sơn, vở thực cảnh Đất thép cùng kế hoạch xây dựng chuỗi sân khấu trải nghiệm trên các “tọa độ lửa” hướng tới năm 2027 cho thấy một định hướng sáng tạo bền bỉ, trong đó nghệ thuật được nhìn như một phương thức làm giàu đời sống văn hóa, đồng thời góp phần kiến tạo những cách tiếp cận mới đối với di sản.
Giữa bối cảnh nghệ thuật biểu diễn không ngừng tìm kiếm những mô hình phát triển mới, điều đáng trân trọng ở Lê Quý Dương có lẽ không nằm ở việc anh tạo ra bao nhiêu tác phẩm mà ở nỗ lực mở rộng khả năng của sân khấu trong đời sống đương đại. Khi ký ức được đánh thức bằng trải nghiệm thay vì sự áp đặt, lịch sử sẽ không còn là câu chuyện của ngày hôm qua, mà tiếp tục hiện diện như một phần của bản sắc và ý thức văn hóa hôm nay.
Một số hình ảnh từ vở diễn:
Tạ Thanh
